Na pierwszy rzut oka wszystko wygląda tak, jak powinno. Zakaz trzymania psów na łańcuchach – postulat powtarzany od lat, symboliczny i potrzebny. Wreszcie coś, co można nazwać cywilizacyjnym minimum. W debacie publicznej to właśnie ten element projektu ustawy z Druku 700 gra pierwsze skrzypce. I trudno się dziwić – działa na emocje, jest prosty, zrozumiały i daje poczucie, że „wreszcie coś się zmienia”.
 

Problem zaczyna się tam, gdzie kończy się przekaz PR-owy, a zaczyna lektura przepisów.

Bo Druk 700 nie jest ustawą o zakazie łańcuchów. To rozbudowana propozycja przebudowy całego systemu interwencji wobec zwierząt – wraz z jego finansowaniem, mechanizmami decyzyjnymi i, co najważniejsze, układem bodźców. A ten układ wygląda już znacznie mniej niewinnie.

Łańcuchy jako zasłona dymna

Kluczowym elementem zmian jest „usprawnienie” interwencyjnego odbioru zwierząt. W teorii chodzi o to, żeby szybciej reagować w sytuacjach zagrożenia dobrostanu. W praktyce oznacza to wzmocnienie roli organizacji społecznych, które już dziś uzurpują sobie prawo żeby takie interwencje przeprowadzać – tyle że teraz ich pozycja zostaje istotnie podniesiona.

To właśnie przedstawiciel organizacji może odebrać zwierzę właścicielowi. I to w trybie natychmiastowym, często zanim sprawa zostanie rzetelnie rozstrzygnięta. Sam w sobie ten mechanizm nie jest nowy. Nowe jest to, co dzieje się wokół niego.

Bo oto pojawia się fundamentalne pytanie: kto za to wszystko płaci?

Odpowiedź autorów projektu jest prosta: gmina.
Koszty utrzymania odebranego zwierzęcia – nierzadko przez wiele miesięcy trwania postępowania – ma pokrywać jednostka samorządu terytorialnego. Dopiero później, być może, będzie mogła dochodzić zwrotu od właściciela. Jeśli zapadnie wyrok. Jeśli egzekucja będzie skuteczna. Jeśli.

To klasyczny mechanizm znany z wielu innych obszarów działania państwa: decyzja podejmowana szybko i bez większego ryzyka dla decydującego, a koszty rozproszone, odroczone i przerzucone na kogoś innego. W tym przypadku – na samorząd, czyli de facto na mieszkańców.

Na tym jednak projekt się nie zatrzymuje. Idzie o krok dalej i wprowadza zasadę, która w normalnych warunkach powinna wywołać poważną dyskusję o podstawach finansów publicznych. Gmina ma obowiązek realizować zadania związane z ochroną zwierząt nawet wtedy, gdy koszty przekroczą to, co sama wcześniej zaplanowała w budżecie.

Innymi słowy: wydatki są obowiązkowe, ale ich skala już nie podlega realnej kontroli.

To rozwiązanie może wyglądać niewinnie na papierze, ale w praktyce oznacza otwarcie nieograniczonego strumienia wydatków. Samorząd przestaje być gospodarzem swoich finansów, a zaczyna pełnić rolę płatnika ostatniej instancji. I to w systemie, w którym liczba interwencji oraz ich koszty mogą rosnąć w sposób trudny do przewidzenia.

Skoro pojawiają się wydatki, pojawiają się też ci, którzy mogą na nich skorzystać.

Projekt wprowadza bowiem wyraźny system finansowych zachęt dla organizacji społecznych. Jeżeli organizacja nie tylko przeprowadzi interwencję, ale również aktywnie weźmie udział w postępowaniu – jako pokrzywdzony, jako oskarżyciel posiłkowy, jako podmiot przyczyniający się do skazania – sąd może przyznać jej nawiązkę sięgającą nawet 100 tysięcy złotych.

To już nie jest tylko wsparcie działalności. To realny, bardzo konkretny bodziec finansowy.

W tym miejscu zaczyna się problem, który trudno zignorować. Bo mamy do czynienia z sytuacją, w której ten sam podmiot może jednocześnie inicjować interwencję, uczestniczyć w postępowaniu i czerpać z niego wymierną korzyść. Nawet jeśli większość organizacji działa w dobrej wierze – system nie powinien być konstruowany w taki sposób, by tworzyć potencjalny konflikt interesów.

Jeszcze ciekawiej robi się w momencie, gdy w sprawę angażuje się więcej niż jedna organizacja. Autor projektu przewidział i tę sytuację, wprowadzając mechanizm podziału środków – zależny od „aktywności” i wkładu w sprawę. To rozwiązanie, które w teorii ma nagradzać zaangażowanie, w praktyce może prowadzić do swoistej konkurencji o sprawy i ich wynik.

Całość uzupełniają przepisy dotyczące przepadku zwierząt oraz – co szczególnie istotne – także narzędzi lub przedmiotów związanych z wykroczeniem. Zakres ingerencji zostaje wyraźnie rozszerzony, a katalog sytuacji, w których można orzec przepadek, jest na tyle szeroki, że pozostawia duże pole interpretacji.

W efekcie powstaje system, w którym interwencja może nastąpić szybko, konsekwencje dla właściciela są natychmiastowe i dotkliwe, a droga do ich odwrócenia – długa i niepewna.

I tu dochodzimy do sedna problemu. Druk 700 nie jest tylko ustawą o ochronie zwierząt. Jest projektem, który tworzy nowy układ relacji między państwem, samorządem, organizacjami społecznymi i obywatelami.

Układ, w którym:
koszty są publiczne,
decyzje – często natychmiastowe,
a odpowiedzialność – rozproszona.

Nie chodzi o to, żeby negować potrzebę ochrony zwierząt. Chodzi o to, żeby zauważyć, że dobra intencja nie wystarcza, jeśli mechanizm jej realizacji jest wadliwy. Państwo, które tworzy system oparty na nierównowadze stron i finansowych bodźcach dla jednego z uczestników, ryzykuje, że zamiast rozwiązywać problemy, zacznie je generować.

Bo każdy system, który daje władzę, pieniądze i szeroką swobodę działania – prędzej czy później zaczyna żyć własnym życiem.

A wtedy bardzo trudno go zatrzymać.