Projekt UD289 – cichy cios w polskie rolnictwo?

Na biurko Prezydenta RP trafił projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku akcyzowym oraz niektórych innych ustaw (UD289). Choć w uzasadnieniu pojawiają się hasła o zdrowiu publicznym i rosnącej sile nabywczej Polaków, coraz więcej środowisk rolniczych bije na alarm. W ich ocenie nowe przepisy mogą uderzyć nie tylko w konsumentów, ale przede wszystkim w polskie rolnictwo i cały łańcuch żywnościowy.

Instytut Gospodarki Rolnej nie ma wątpliwości: projekt UD289 w obecnym kształcie to poważne zagrożenie dla stabilności rynku rolnego. Wszystko za sprawą dwóch kluczowych rozwiązań – skokowej podwyżki akcyzy na alkohol oraz znaczącego zwiększenia podatku cukrowego.

Co kryje się w projekcie UD289?

Nowelizacja obejmuje zmiany w trzech ustawach: o podatku akcyzowym, o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz o zdrowiu publicznym. Dla rolników i przetwórców kluczowe są jednak rozwiązania fiskalne dotyczące napojów alkoholowych i bezalkoholowych.

Projekt zakłada odejście od przyjętej w 2022 r. Akcyzowej Mapy Drogowej, która gwarantowała stopniowe i przewidywalne zmiany stawek. Zamiast zapowiadanych 5-procentowych podwyżek, rząd proponuje:

• wzrost akcyzy na alkohol o 15% w 2026 r. oraz 10% w 2027 r.,

• radykalne podniesienie podatku cukrowego, w tym nawet dziesięciokrotny wzrost opłaty za kofeinę i taurynę w napojach.

To właśnie te dwa elementy stanowią filary całej ustawy – i to one budzą największe obawy na wsi.

Alkohol to nie tylko konsumpcja, ale też rynek zbytu dla rolników

W debacie publicznej często zapomina się, że akcyza na alkohol nie dotyczy wyłącznie konsumentów. To także podatek, który bezpośrednio wpływa na produkcję, a co za tym idzie – na popyt na surowce rolne.

Polski przemysł spirytusowy jest dziś jednym z największych odbiorców krajowych płodów rolnych. Każdego roku kontraktuje ponad 1,6 mln ton zbóż, w tym blisko milion ton kukurydzy, a także dziesiątki tysięcy ton ziemniaków. Dla wielu gospodarstw to jeden z niewielu stabilnych i przewidywalnych kanałów sprzedaży, szczególnie w czasie niskich cen skupu i dużej zmienności rynku.

Skokowa podwyżka akcyzy może ten mechanizm poważnie zaburzyć. Wyższe ceny alkoholu oznaczają:

• spadek legalnej konsumpcji,

• ograniczenie produkcji krajowej,

• mniejsze zapotrzebowanie na zboża i ziemniaki,

• dodatkową presję na i tak już niskie ceny skupu.

Najbardziej ucierpią małe i średnie gospodarstwa, które nie mają możliwości szybkiej zmiany profilu produkcji ani finansowej „poduszki bezpieczeństwa”.

Więcej podatków, więcej szarej strefy?

Historia pokazuje, że gwałtowne podnoszenie akcyzy często przynosi skutki odwrotne do zamierzonych. W Polsce szara strefa alkoholu już dziś szacowana jest na około 1,3 mld zł rocznie. Kolejne podwyżki mogą ją jeszcze bardziej powiększyć.

Wyższe ceny w sklepach to:

• większa skłonność do sięgania po alkohol z nielegalnych źródeł,

• wzrost przywozu alkoholu z krajów o niższej akcyzie, jak Niemcy,

• mniejsze wpływy do budżetu państwa,

• a w konsekwencji – mniejszy popyt na polskie surowce rolne.

Podatek cukrowy – zdrowie czy kolejny problem dla rolników?

Drugim filarem projektu UD289 jest istotne podniesienie podatku cukrowego. Nowe stawki obejmują zarówno napoje słodzone, jak i energetyczne. W praktyce oznacza to znaczny wzrost kosztów po stronie producentów.

Problem w tym, że podatek cukrowy uderza w cały łańcuch żywnościowy – od przetwórstwa po rolników. Ograniczenie produkcji napojów to mniejsze zapotrzebowanie na:

• cukier,

• koncentraty owocowe,

• surowce pochodzące z krajowych upraw.

Co więcej, doświadczenia z pierwszych lat obowiązywania podatku cukrowego pokazują, że efekt zdrowotny był krótkotrwały. Sprzedaż napojów po początkowym spadku szybko wróciła do wcześniejszych poziomów. Trudno więc oczekiwać, że kolejne podwyżki przyniosą trwałą zmianę nawyków konsumentów, za to ich koszt poniosą producenci i rolnicy.