Portal rolniczy - porady dla rolnika - informacje agro
Portal rolniczy - porady dla rolnika - informacje agro
Kaptan twitter swiatrolnika.info youtube swiatrolnika.info
Autor: Marzena Deresz 03-04-2017 18:32:14

Pędzimy tulipany

Pędzimy tulipany

Dlaczego tulipany mają nieraz zbyt krótkie pędy, które się łatwo łamią, wiotkie liście; co odpowiada za „papierowatość” kwiatów dowiedział się swiatrolnika.info w czasie IX Wystawy Tulipanów w Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.

 

Dlaczego tulipany mają nieraz zbyt krótkie pędy, które się łatwo łamią, wiotkie liście; co odpowiada za „papierowatość” kwiatów dowiedział się swiatrolnika.info w czasie IX Wystawy Tulipanów w Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.

O nowoczesnych metodach pędzenia tulipanów na kwiat cięty opowiadała prof. Jadwiga Treder.

 

Największym producentem cebul tulipanów pozostaje ciągle Holandia, która ma 89% światowej produkcji, takie kraje jak Japonia, Francja, Niemcy, Nowa Zelandia czy Polska pozostają za nią daleko w tyle. W Polsce produkuje się około 1,6 % tulipanów. Najpopularniejszą odmianą tulipanów na świecie jest ciągle uroczy, żółty Strong Gold.

Trzeba pamiętać, że do prawidłowego rozwoju i wytworzenia kwiatu tulipan wymaga okresu chłodu. Odpowiednia długość okresu niskiej temperatury warunkuje osiągnięcie pędów określonej długości i piękne kwiaty. Cebule sadzone jesienią do gruntu przechodzą chłodzenie w sposób naturalny. Natomiast „pędzenie” to metoda, która umożliwia uzyskanie kwitnienia we wcześniejszym terminie poprzez przyspieszone chłodzenie cebul w warunkach sztucznych w chłodniach na „sucho” bądź na „mokro”. Najwcześniejsze kwitnienie wtedy możliwe jest już w grudniu.

Pędzenie tulipanów stało się prężną gałęzią produkcji ogrodniczej. To idealne kwiaty na okres zimowo-wiosenny: mają niskie wymagania termiczne, krótki okres uprawy, a duży asortyment odmian sprawia, że są bardzo atrakcyjne dla kupujących. Pierwsze tulipany w Polsce kupuje się już w styczniu na Dzień Babci i Dziadka, potem w lutym nieśmiało ofiarowują je sobie zakochani, a żniwo tulipanowe ogrodnicy mają 8 marca (tulipany wyparły tego dnia goździki!), a potem już ozdabiamy tulipanami domy nieprzerwanie przez Święta Wielkanocne aż do czerwca.

Oczywiście historia tulipanów, które później kupujemy w sklepach, kwiaciarniach czy na straganach rozpoczyna się na plantacjach. Ich pędzenie obejmuje sadzenie cebul i ich ukorzenianie w chłodni, pędzenie tulipanów w szklarni oraz w tunelu, zbiór roślin, pęczkowanie kwiatów i ich przygotowanie do sprzedaży.

Warunkiem powodzenia podczas pędzenia tulipanów jest użycie odpowiednich cebul: powinny one być duże, zdrowe i odpowiednio przechłodzone.

 

– Trzeba mieć umiejętność prowadzenia selekcji, czyli usuwania chorych roślin, porażonych wirusami, nawet zanim one zakwitną, czyli wcześniej, gdy już widać objawy na liściach. Jest to najlepszy moment do prowadzenia selekcji negatywnej, czyli usuwania roślin porażonych, ponieważ później bardzo łatwo w kolejnych etapach produkcji wirusy są przenoszone przez owady i mamy problem z ich namnażaniem się. Gospodarstwo, które zajmuje się tylko reprodukcją, musi bardzo rygorystycznie przestrzegać właśnie tej selekcji. Robi się to w ten sposób, że jeżeli na plantacji są rośliny porażone wirusami, pojedynczo na tę roślinę aplikowany jest herbicyd i ona zamiera. Później maszynowo jak jest robiony zbiór, po prostu już nie ma tej cebuli i nie ma tej rośliny

 

– mówi prof. Jadwiga Treder.

Cebule można chłodzić dopiero po wytworzeniu się zawiązków słupka wewnątrz cebuli. Liście, a nawet częściowo kwiaty, formują się w cebulach tuż, przed i po zbiorze cebul z pola. W pełni ukształtowany zawiązek kwiatu to stadium „G”. Osiągnięcie tego stadium zależy od temperatur w danym sezonie uprawy. Nie ma możliwości podania daty, kiedy to stadium zostanie osiągnięte dla poszczególnych odmian w danym roku. By to sprawdzić cebule ogląda się po rozcięciu pod binokularem lub lupą. Do czasu osiągnięcia stadium „G” tulipany są przechowywane w temperaturze pośredniej. Optymalną jest 20 stopni C, indukuje ona rozwój korzeni i zapobiega „papierowatości” kwiatów. Powinna być utrzymana co najmniej jeden tydzień, maksymalnie do października. Od 15 października temperatura pośrednia powinna być obniżona do 17 stopni. Zasada ta dotyczy dużych cebul, w przypadku mniejszych- okres temperatur pośrednich trzeba przedłużyć o 1 do 3 tygodni.

Sama temperatura chłodzenia wynosi najwyżej 9 stopni. Czas chłodzenia zależy od terminu wstawiania cebul do szklarni oraz wymagań odmian i zwykle trwa od 9 do 20 tygodni.

Zbyt krótki okres chłodzenia lub zbyt wysokie temperatury podczas tego etapu powodują obniżenie jakości roślin. To właśnie te czynniki są odpowiedzialne za skrócenie pędów kwiatowych, uzyskanie większych kwiatów, wyższe ryzyko wystąpienia przełamywania się pędów i wiotkie liście.

 

– Bardzo ważna jest kontrola klimatu, żeby nie przegrzewać roślin i też utrzymywać odpowiednią wilgotność. Pomagają w tym systemy automatyczne do regulacji

 

– zaznaczyła prof. Treder

Cebule można chłodzić na „sucho” bądź na „mokro”. Na „sucho”chłodzeniu poddajemy cebule nieposadzone, nieukorzenione, szczególnie do pędzenia na wczesne terminy, do połowy września. Cebule ukorzeniają się wtedy nie dłużej niż 8 tygodni i nie krócej niż 2 tygodnie. Natomiast na „mokro” jest chłodzeniem cebul posadzonych do skrzynek, a muszą one w tych skrzynkach być co najmniej 6 tygodni (ukorzenienie).

Bardzo ważne dla pędzenia tulipanów jest podłoże. Musi ono być świeże, zdrowe, odkażone, koniecznie przepuszczalne. Najczęściej jest to torf z piaskiem (70:30), o odczynie 6-7. Podłoże musi odpowiednio stabilizować rośliny, konieczne jest przykrycie cebul piaskiem.

Piasek zapobiega przesychaniu podłoża, sprzyja wzrostowi korzeni i utrzymaniu wilgotności. Piasek powinien być gruboziarnisty i koniecznie płukany

Kwitnienie tulipanów można też opóźniać. Ukorzenione cebule poddaje się wtedy zamrożeniu po okresie chłodzenia i ukorzeniania. Tulipany te określane są jako lodowe „ice tulips”. Ich kwitnienie możliwe jest wtedy we wrześniu, październiku i listopadzie.

Trzeba mieć świadomość, że jakość pędzonych tulipanów zależy nie tylko od nawożenia podczas pędzenia, ale także od warunków uprawy w poprzednim sezonie.

W pędzeniu tulipanów stosuje się nowoczesne technologie. Wśród nich uprawę piętrową tulipanów, ich hydroponiczną uprawę (w wodzie w specjalnych tacach), ruchome stoły czy doświetlanie lampami LED.

 

Marzena Deresz po wysłuchaniu „Nowoczesne metody pędzenia tulipanów na kwiat cięty” prof. Jadwiga Treder, Instytut Ogrodnictwa

Opublikował:
Author: Marzena Deresz
O Autorze
Ostatnio opublikowane artykuły tego autora


Autor: Sebastian Wroniewski 07-12-2021 01:01:06

Poznaj rośliny oleiste, które uprawiane są w Polsce

Rośliny oleiste to grupa gatunków roślin, uprawianych ze względu na wysoką zawartość tłuszczu. W Polsce kluczową rolę odgrywa kilka gatunków roślin oleistych.

Tłuszcze roślinne po obróbce mogą mieć konsystencję stałą lub płynną i zwane są olejami roślinnymi. Wykorzystywane są w gospodarstwach domowych oraz w przemyśle cukierniczym, piekarniczym, konserwowym i rybnym, a także do produkcji farb i lakierów, kosmetyków, leków, środków ochrony roślin, produkcji gum i smarowania silników.

Rośliny oleiste w Polsce

W Polsce występują różne rośliny oleiste, ale najbardziej popularny w tym zestawieniu jest rzepak. Rzepak stanowi bowiem podstawowy składnik do produkcji oleju w naszym kraju. Jego nasiona zawierają ok 38 % tłuszczu i 23% białek. Uprawiane są dwie formy botaniczne rzepaku: ozima i jara, a w naszych warunkach klimatycznych dominuje uprawa odmian ozimych.

Rzepak można podzielić na odmiany tradycyjne (NN) i jakościowo ulepszone. Odmiany tradycyjne odznaczają się dużą ilością kwasu erukowego i glukozynolanów, jednak nie są już uprawiane. Do odmian jakościowo ulepszonych należą odmiany jednozerowe („0”) i podwójnie ulepszone („00”). Obecnie uprawia się odmiany podwójnie ulepszane, które są praktycznie pozbawione kwasu erukowego, a w nasionach gromadzą niewielkie ilości glukozynolanów. Prowadzone są prace hodowlane nad odmianami potrójnie ulepszanymi.

Olej rzepakowy jest bogaty w jednonienasycone kwasy tłuszczowe i może być wykorzystywany do prawidłowego żywienia ludzi. Nadaje się do obróbki termicznej podczas przygotowywania posiłków, oraz można nim zastępować tłuszcze pochodzenia zwierzęcego.

Z kolei w przypadku żywienia zwierząt można wykorzystywać poekstrakcyjną śrutę rzepakową, wytłoki oraz całe nasiona rzepaku. Są one dla zwierząt dobrym źródłem wysokowartościowego białka, o dobrym składzie aminokwasowym. Rzepak odznacza się też wysoką zawartością aminokwasów egzogennych, np. lizyny, cystyny i tryptofanu. Niestety część białka jest silnie związana z włóknem, a w związku z tym nie jest trawiona przez zwierzęta monogastryczne (drób i trzodę chlewną).

Nasiona rzepaku mogą być również przetwarzane na biopaliwo, a także służyć do produkcji: olejów i smarów, powłok ochronnych (np. farby olejne), środków powierzchniowo czynnych (np. mydła), ekologicznych rozpuszczalników czy ekologicznych wykładzin podłogowych.

Rzepak jary jest zdecydowanie mniej popularny w Polsce, a powierzchnia jego zasiewów zajmuje ok. 2% ogólnego areału uprawy. Z reguły zasiewa się go na większą skalę po ostrych zimach. Forma jara rzepaku daje nieco niższe plony (o około 20%), ale wymaga mniejszych nakładów, oraz również krótszego zamrożenia kapitału i w warunkach produkcji ekstensywnej jest chętniej uprawiany niż forma ozima. Rzepak jary wymaga dobrych gleb i udaje się najlepiej w rejonach o rocznej sumie opadów nie mniejszej niż 600 mm. Zawartość tłuszczu ma zbliżoną do nasion rzepaku ozimego, natomiast zawiera przeciętnie więcej białka ogólnego, a mniej włókna i glukozynolanów. Plonuje zwykle o 25-40 % słabiej niż rzepak ozimy.

Najstarsza uprawiana roślina

Soja ma bardzo długą tradycję upraw i jest jedną z najstarszych roślin uprawnych o ogromnym znaczeniu gospodarczym, nie tylko ze względu na jej wykorzystanie jako pokarmu dla ludzi i paszy dla zwierząt. Soja jest także cenną rośliną przedplonową i zbogaca glebę w azot, a resztki pożniwne poprawiają właściwości fizyczne i chemiczne gleby. Jest ważnym surowcem w produkcji oleju roślinnego, który jest wykorzystywany w gospodarstwach domowych i w przemyśle. Śruta sojowa stanowi z kolei dobry wysokobiałkowy komponent mieszanek paszowych.

Soja ma w naszym kraju niewielkie znaczenie gospodarcze (areał upraw to zaledwie kilkadziesiąt ha). Możliwa jest jedynie uprawa odmian o bardzo krótkim okresie wegetacji, wyhodowanych z myślą o polskim rynku. Krajowa produkcja soi nie ma jednak większego znaczenia, a Polska importuje soję i jej półprodukty.

Mak, gorczyce i konopie

Nasiona maku zawierają 35-50% tłuszczu, uzyskiwanego w prasach na zimno lub gorąco. W przypadku celów spożywczych i leczniczych olej makowy powinien być otrzymywany na zimno, a do celów technicznych, do wyrobu mydeł, farb artystycznych – często wygniatany jest na gorąco. Olej makowy jest doskonały do wyrobu naturalnych kosmetyków i leków roślinnych. Nadaje się do pielęgnowania skóry, jako naturalna alternatywa dla balsamów i olejków do ciała, często zawierających niepożądane składniki chemiczne.

Rośliny oleiste, jakimi są gorczyce: biała, czarna lub sarepska, mają zróżnicowany skład chemiczny, jeśli chodzi o nasiona. W przypadku gorczycy białej odznaczają się relatywnie wysoką zawartością tłuszczu (25-30%) i wysoką białka (27-35%); sarepskiej dość wysoką zawartością białka (około 28%) oraz tłuszczów (23-47%); a czarnej zawierają 35-40% tłuszczu oraz 27% białka. Nasiona gorczycy znajdują obecnie zastosowanie w przemyśle: spożywczym, farmaceutycznym, kosmetycznym, chemicznym. Główne wykorzystuje się je jednak w przetwórstwie spożywczym jako podstawowy surowiec do produkcji musztardy.

Olej konopny charakteryzuje się bardzo korzystnym stosunkiem kwasów n-6 (omega-6) do n-3 (omega-3), jak około 3,3:1. Doskonale odżywia ludzki organizm od wewnątrz, zapobiegając np. cukrzycy, miażdżycy, nadciśnieniu oraz innym groźnym chorobom cywilizacyjnym. Sprawdza się też jako zewnętrzny środek przeciwzapalny, oraz pielęgnacyjnie na włosy czy paznokcie.

Słonecznik i len

Każdy z nas wie, jak wygląda słonecznik. Roślina ta Rosliny oleiste jest jedną z ważniejszych roślin oleistych. Jego nasiona zawierają ok. 40-45% tłuszczu i otrzymuje się z niego olej używany jako tłuszcz jadalny, surowiec do produkcji margaryny, a także jako tłuszcz techniczny do wytwarzania pokostu, lakierów i mydła. Jest bardzo bogatym źródłem kwasu linolowego, a wytłoki pozostałe po wyciskaniu oleju z nasion są dobrą paszą dla zwierząt.

Z kolei nasiona lnu, popularnie nazywane siemieniem lnianym zawierają do 40% tłuszczu, z którego powstaje olej lniany. Zawarty w nim kwas tłuszczowy ALA (alfa linolenowy) pomaga utrzymać prawidłowy poziom cholesterolu we krwi. Olej jest również bogaty w kwasy tłuszczowe omega-3. Warto pamiętać, że na oleju lnianym nie można smażyć, ponieważ ma on bardzo niską stabilność oksydacyjną i szybko traci swój termin przydatności. Z tego powodu można go spotkać głównie w postaci oleju tłoczonego na zimno i powinno się przechowywać w ciemnej butelce w lodówce. Roślina dostarcza cennego oleju jadalnego i przemysłowego. Olej jest również wykorzystywany do produkcji pokostu, farb, lakierów, kitu, żywic artystycznych.

Czytaj też: Nasiona oleiste – rynek krajowy, a udział UE w globalnej produkcji

wmodr.pl/fot.pixabay


Autor: Mateusz Chrząszcz 06-12-2021 01:01:07

Uprawa malin, czyli jednego z najpopularniejszych sezonowych owoców

Uprawa malin powinna się rozpocząć od nawożenia gleby. Samo nawożenie zawsze powinno być oparte o analizę gleby.

Zapotrzebowanie na nawozy azotowe można oszacować na podstawie zawartości materii organicznej w glebie. Zapotrzebowanie na wapno zależy od odczynu i składu agronomicznego gleby oraz okresu stosowania wapna. Wapno najlepiej stosować na rok przed sadzeniem. Nawóz fosforowy można stosować zarówno przed, jak i przed sadzeniem, nawóz potasowy najlepiej aplikować tuż przed sadzeniem.

Nawożenie organiczne przed założeniem plantacji

Pozytywny wpływ stosowania nawozów organicznych przed założeniem plantacji zaobserwowano zwłaszcza na glebach lekkich gliniastych i ubogich w próchnicę. Dzieje się tak nie tylko dzięki dostarczeniu minerałów, ale także poprawie właściwości fizykochemicznych gleby. Najcenniejszy jest obornik. Jednak jego dawkowanie nie powinno przekraczać 35 ton/ha (170 kg N/ha). Obornika nie należy stosować jesienią na lekkiej glebie. Na glebach bardziej zwięzłych można go stosować jesienią i wiosną. Nawóz zielony to alternatywa dla obornika. Ziarna używane do orki mają szczególną wartość. Aby obniżyć koszty, ludzie mieszają rośliny strączkowe z innymi uprawami, na przykład zbożami.

Jeśli gleba jest dobrze przygotowana przed sadzeniem, nawożenie nawozami mineralnymi w pierwszych dwóch latach ogranicza się do nawozów azotowych. W pierwszym roku dwukrotnie zastosuj nawóz azotowy. Pierwsza część (ok. 30% zapotrzebowania na nawóz) wysiewana jest wczesną wiosną, reszta (70%) pod koniec czerwca, w drugim roku rozkład dozowania azotu powinien wynosić 50–70% wiosną i 30–50% pod koniec czerwca.

Uprawa malin w zależności od zasobności gleby w materię organiczną, zalecane są dawki N dla odmian tradycyjnych, które wahają się od 20 do 80 kg/ ha a dla odmian powtarzających 40-100 kg/ha. Dawki te dotyczą plantacji, na których utrzymuje się ugór herbicydowy lub mechaniczny. Przy stosowaniu dawki większej niż 50 kg/ ha nawozy azotowe rozsiewa się w dawkach dzielonych. Połowę wczesną wiosną a pozostałą bezpośrednio po kwitnieniu (dla odmian tradycyjnych) lub po miesiącu wzrostu (dla odmian powtarzających).Uprawa malin 02

Uprawa malin metodą fertygacji

Fertygacja to sposób nawożenia, w której minerały są dostarczane przez system nawadniający. Dlatego można stosować wyłącznie nawozy o wysokiej rozpuszczalności w wodzie. W takim systemie nawozowym zastosowana dawka jest wielokrotnie niższa niż w przypadku stosowania tradycyjnego nawozu. Nawożenie odmianami tradycyjnymi prowadzi się do połowy sierpnia i powtarza się do końca września.Badania naukowe wskazują, że do malin warto stosować nawozy wielokrotne. Stosowanie intensywnego nawozu z czasem będzie stymulować wzrost roślin, zwiększając ich plon. Nawożenie miało również istotny pozytywny wpływ na siłę i jędrność owoców badanych odmian malin, które są ważnymi wskaźnikami jakości konsumpcyjnej i przetwórczej.

Uprawa malin to również walka z chwastami. Najskuteczniejszym sposobem walki z chwastami jest łączenie chemicznych i nie chemicznych metod ochrony. Do nie chemicznych metod ochrony zaliczamy zabiegi mechaniczne – uprawa gleby, koszenie zbędnej roślinności, utrzymywanie roślin okrywowych, ściółkowanie oraz metody fizyczne np. wypalanie chwastów propanem. Niekontrolowany rozwój zachwaszczenia ogranicza wzrost i plonowanie roślin. Największe zagrożenie sprawia rozwój zachwaszczenia w okresie kwiecień-lipiec. Wszystkie chemiczne środki ochrony roślin muszą być stosowane zgodnie z obowiązującymi zaleceniami a ich liczba w sezonie nie może być większa od zaleconej w etykiecie.

Optymalnym sposobem utrzymania naprzemiennych rzędów na plantacji są wieloletnie trawy pastwiskowe – rdzawiec, wełnianka i życica trwała. Naturalną ściółkę stosuje się również w celu ograniczenia zachwaszczenia. Mogą to być odpady tekstylne, słoma zbożowa i rzepakowa, trociny, wióry, wióry drzewne, obornik, syntetyczny węgiel brunatny, kompost, resztki owoców. Ściółkowanie owocowych malin na dwuletnich pędach wymaga specjalnego podejścia. Plantacje takie można zakładać na nasypach, których boki pokryte są arkuszem czarnego polietylenu lub włókniną polipropylenową, a część środkowa (ok. 20 cm) pokryta korą lub słomą.

Czytaj również: Maliny – przepyszne i pełne witamin owoce o leczniczych właściwościach

wmodr.pl /fot.pixabay


Autor: Emilia Gromczak 05-12-2021 01:01:11

Nawożenie żyta i ochrona przed chwastami – podstawowe zasady

Nawożenie żyta i ochrona upraw przed chwastami decyduje o ilości i jakości plonów. Warto zapoznać się z podstawowymi zaleceniami. 

Żyto hybrydowe i populacyjne potrzebują nawożenia azotem. W okresie jesiennym zalecane jest aplikowanie trzech dawek azotu. Jednak oprócz azotu oba rodzaje potrzebują dokarmiania takimi makroskładnikami, jak potas, magnez czy też siarka. Obok odpowiedniego nawożenia istotne jest również zwalczanie chwastów.

Nawożenie żyta

Żyto hybrydowe i populacyjne potrzebują nawożenia azotem. Ci rolnicy, którzy specjalizują się w uprawie żyta hybrydowego podkreślają, że już nawożenie żyta azotem jesienią ma wpływ na plonowanie. Z kolei w okresie wiosennym zalecane jest aplikowanie trzech dawek azotu w optymalnych fazach rozwoju. Pierwsza dawka w momencie wznowienia wegetacji – 30-40 kg N/ha ( BCH 21-25), druga dawka na początku strzelania w źdźbło (BBCH 31-32) – 60 kg N/ha oraz trzecia dawka tuż przed kłoszeniem (BBCH 39-49) to z reguły 30 kg/ha. Niedobory azotu należy uzupełniać w jednym i drugim przypadku.

Żyto hybrydowe i populacyjne potrzebuje również dokarmiania takimi makroskładnikami, jak potas, magnez czy też siarka. Dzięki takiemu odżywieniu rośliny lepiej znoszą stres wywołany brakiem opadów. 

Ochrona żyta przed chwastami nawożenie żyta sposoby

Nawożenie żyta jest ważne, ale trzeba zwrócić również uwagę na ochronę upraw przed chwastami. Jesienią niezbędne jest zwalczanie miotły zbożowej, a wiosną chwastów dwuliściennych. Zaleca się wykonanie oprysku jesienią w fazie BBCH 11-12. Zabieg będzie wtedy najskuteczniejszy, a zarazem tańszy. Do jesiennej ochrony polecane są środki zawierające izoproturon, diflufenikan oraz izoproturon, pendimetalina. Ochrona chemiczna powinna uwzględniać również fungicydy oraz zastosowanie regulatorów wzrostu. Nie należy pomijać również zwalczania szkodników atakujących żyto, w tym największej plagi tej uprawy, czyli mszyc. W uprawie żyta hybrydowego duże znaczenie ma zabieg regulatorami wzrostu, który zapewni, że rośliny w pozycji pionowej doczekają do żniw. Najistotniejszy, pierwszy zabieg powinien być wykonany w fazie od początku strzelania w źdźbło do fazy pierwszego kolanka. Do tego celu zaleca się użycie środków zawierających CCC i trineksapak etylowy. 

Czytaj: Żyto na Rynku Towarów Rolno-Spożywczych. To elitarna inicjatywa GPW

wmodr.pl/fot.pixabay.com

BULT SMOGOWICZE

Ta strona wykorzystuje pliki cookie

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies w celu zapewnienia maksymalnej wygody w korzystaniu z naszego serwisu. Mogą też korzystać z nich współpracujące z nami firmy badawcze oraz reklamowe. Jeżeli wyrażasz zgodę na zapisywanie informacji zawartej w cookies kliknij na „x” w prawym górnym rogu tej informacji. Jeśli nie wyrażasz zgody, ustawienia dotyczące plików cookies możesz zmienić w swojej przeglądarce. Więcej o polityce prywatności możesz przeczytać tutaj.