Portal rolniczy - porady dla rolnika - informacje agro
Anna Kołcon | 16 lutego 2017

Cis pospolity. Zaskakująca, długowieczna roślina

Cis pospolity. Zaskakująca, długowieczna roślina

Cis pospolity (Taxus baccata L.) to niezwykle interesująca roślina. Spotykana dziś stosunkowo rzadko. Występuje w prawie całej Europie jako drzewo lub krzew, lecz prawie wszędzie, gdzie rośnie na stanowiskach naturalnych, objęta jest ochroną gatunkową.

 

To cieniolubne, zimozielone drzewo iglaste osiąga zwykle 10-20 m wysokości i około 50 cm średnicy. Cis pospolity rośnie wolno, lecz żyje długo, nawet do 2 tysięcy lat. Jest stosunkowo odporny na zanieczyszczenia powietrza. Lubi gleby o odczynie od umiarkowanie kwaśnego do zasadowego. Preferuje stanowiska w cieniu. Najczęściej rośnie jako domieszka w podszyciu lasów liściastych. Jego korona jest ciemnozielona, zazwyczaj jajowato-stożkowata, u starych drzew lub osobników krzewiastych nieregularna. Cis jest rośliną dwupienną. Kwitnie w okresie od marca do kwietnia.

Nasiona okryte czerwoną osnówką (a nie jak u wszystkich drzew iglastych znajdujące się szyszce) dojrzewają na osobnikach żeńskich jesienią. Osnówka to mięsiste zgrubienie owocowe, które rozwija się wokół nasion. Ta czerwona, lepka, słodka część rośliny jako jedyna jest jadalna.

 

UWAGA: pozostałe częsci - kora, igły, gałązki, nasiona, zawierają duże ilości trujących związków, przede wszystkim taksynę. Substancja ta zaburza pracę serca, żołądka, jelit, a także płuc. Zatrucia mogą okazać się śmiertelne. Poszkodowany powinien trafić jak najszybciej do szpitala.

 

Cis pospolity ma drewno o niezwykłym wiśniowym kolorze, twarde, ciężkie i trwałe, wąskosłoiste. W stosunku do innych europejskich gatunków drewna jest najbardziej zbite, sprężyste i najtrudniej łupiące się. Te właściwości sprawiły, że przez wieki chętnie sięgano po nie w rzemiośle i przemyśle.

Cis zwany był "drzewem żelaznym" za względu na twardość oraz wysoką odporności na biologiczną korozję (mało podatny na próchnienie i pleśnie, grzyby, owadzie szkodniki). W średniowieczu i epoce nowożytnej z drewna cisowego budowano koła zębate, osie wozów, elementy konstrukcyjne budowli. Twarde, a jednocześnie elastyczne cisowe drewno zyskało popularność wśród wyrobników broni. W Europie przez tysiące lat używano cisowych noży, a także halabard i toporów. Z cisowego drewna robiono włócznie, łuki i kusze. Najstarszym odnalezionym przedmiotem wykonanym z drewna cisowego jest włócznia. Jej wiek szacuje się na ok. 45 tys. lat. Cis wykorzystywany był również w meblarstwie i rzemiośle artystycznym.

 

Nadmierne pozyskiwanie drzewa cisowego sprawiło, że w ciągu ostatnich 500-700 lat jego liczebność uległa znacznemu zmniejszeniu. W polskich lasach cis jest gatunkiem bardzo rzadkim. Większe skupienia tego gatunku chronione są w rezerwatach.

Cis pospolity był pierwszym polskim drzewem chronionym prawnie. Na mocy dekretu wydanego przez króla Władysława Jagiełłę w 1423 r. ograniczono eksport drewna cisowego, cennego surowca używanego do wyrobu wysokiej jakości łuków.

W Polsce cis jest gatunkiem ginącym, formalnie podlega ochronie od 1946 r., obecnie jest pod ochroną częściową. W lasach występuje rzadko, ale w ogrodach i w parkach często rośnie jako krzew ozdobny. O tym, że kiedyś był rośliną powszechnie występującą świadczą do dziś zachowane nazwy własne, np. wieś Cisownica, potok Cisówka, wzgórze Cis, leśnictwo Cisowa.

 

Od dekady w Polsce trwa program ochrony i restytucji cisu pospolitego. Przywracany środowisku cis wprowadzany jest na niewielkich powierzchniach, pod osłoną wyższego drzewostanu. Przywracanie rodzimej populacji tego gatunku rozpoczyna się od ręcznego zbioru nasion. Następnie w szkółce leśnej produkuje się z nich sadzonki, które służą do zakładania upraw leśnych. Przetrwanie i wzrost sadzonek wymaga od leśników dużo troski i pracy. Przede wszystkim uprawy muszą być grodzone, ponieważ cis stanowi przysmak dla zwierząt leśnych (nie wszystkim z nich szkodzi, np. sarnom). W Polsce nasiona i naturalnie występujące siewki, pobierane są z 36 lokalizacji. We wszystkich przypadkach są to rezerwaty przyrody. Przywracanie tego gatunku jest trudne, ponieważ cis to kapryśna roślina.

 

Najstarszym cisem w Polsce jest ten z Henrykowa Lubańskiego na Dolnym Śląsku, jego wiek ocenia się na ok. 1250 lat. To nie tylko najstarsze drzewo, ale również najstarszy żywy organizm w Polsce. To niezwykłe drzewo miało blisko 200 lat, gdy Mieszko I przyjmował chrzest.

 

Natomiast najstarszym na świecie żywym egzemplarzem gatunku jest  Llangernyw Yew, rosnący na cmentarzu przy kościele świętego Dygaina w północnowalijskiej wiosce LIangernyw. Przypisywano mu wiek 3 tysięcy lat, ale obecnie szacuje się go na raczej ok. 1,5 tysiąca lat. Warto wspomnieć w tym miejscu, że najstarsze na Wyspach Brytyjskich cisy często rosną nieopodal kościołów wzniesionych na miejscu dawnych świątyń pogańskich. Działo się tak, gdyż gatunek ten zajmował szczególne miejsce w wierzeniach ludów celtyckich i germańskich. Według wierzeń drzewo to chroniło przed śmiercią i demonami. Z drewna cisowego wykonywano przedmioty służące do sprawowania praktyk magicznych. Również Słowianie sięgali po cisowe drewno do celów sakralnych. Relikty wiary w magiczną rolę cisa znaleźć można we współczesnej ludowej obrzędowości, np. w Tatrach oraz na Podhalu, gdzie gałązki cisa wplata się do palm wielkanocnych.

 

Największe skupiska cisa w Europie to:

  • Wielka Fatra na Słowacji  – około 160 000 sztuk,
  • Las Bakoński na Węgrzech – około 45 000 sztuk,
  • Kniaźdwór pod Kołomyją na Ukrainie – około 35 000 sztuk.

 

W Polsce największe skupiska to:

  • Rezerwat Cisów Staropolskich we Wierzchlesie im. Leona Wyczółkowskiego - największe skupisko cisów na stanowisku naturalnym w Europie,
  • Rezerwat w Jasieńcu koło Radomska,
  • Rezerwat w nadleśnictwie Bardo Śląskie,
  • Rezerwat w nadleśnictwie Czarne Człuchowskie koło Szczecinka,

 

Największe i najstarsze cisy w Polsce:

  • Henryków Lubański ,woj.dolnośląskie wiek ok. 1250 lat, obwód 512 cm,
  • Bystrzyca, woj. dolnośląskie – wiek ok. 780 lat, obwód 384 cm,
  • Henryków, woj. dolnośląskie  wiek ok. 720 lat, obwód 316 cm,
  • Harbutowice, woj. małopolskie  wiek ok. 670 lat, obwód 282 cm.

 

Anna Kołcon/fot..pixabay.com


 

Przy pisaniu artykułu niezbędne okazały się informacje zawarte:

  • na stronie lasy.gov.pl;
  • w artykule: Cis pospolity, dostępny on-line: https://www.wlin.pl/las/atlas-drzew-i-krzewow/atlas-drzew/cis-pospolity/#header;
  • w artykule: Jerzy Kaleta, Cisy, dostępny on-line: http://drzewa.net/leksykon//index.php?topic=292#.WKLtyCPhDw4;
  • w artykule: Rafał Jaworski, Krótka historia cisa (nie)pospolitego, dostępny on-line: http://web.archive.org/web/20100919200212/http://www.mowiawieki.pl/artykul.html?id_artykul=3105.

Ta strona wykorzystuje pliki cookie

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies w celu zapewnienia maksymalnej wygody w korzystaniu z naszego serwisu. Mogą też korzystać z nich współpracujące z nami firmy badawcze oraz reklamowe. Jeżeli wyrażasz zgodę na zapisywanie informacji zawartej w cookies kliknij na „x” w prawym górnym rogu tej informacji. Jeśli nie wyrażasz zgody, ustawienia dotyczące plików cookies możesz zmienić w swojej przeglądarce. Więcej o polityce prywatności możesz przeczytać tutaj.